W skrócie
- Kilka ogólnych pytań o utratę kontroli, ukrywanie i kontynuowanie mimo szkód pomaga wychwycić problem już podczas krótkiej wizyty.
- Uzależnieniom behawioralnym często towarzyszą depresja, lęk, ADHD lub uzależnienia od substancji, a także ryzyko samobójcze.
- Informacje o pacjencie wymieniamy wyłącznie za jego zgodą i w granicach tajemnicy zawodowej.
Kiedy podejrzewać uzależnienie behawioralne
W klasyfikacji ICD-11 wyodrębniono zaburzenie hazardowe (6C50), zaburzenie związane z grami (6C51) oraz zaburzenie kompulsywnych zachowań seksualnych (6C72). DSM-5-TR uznaje zaburzenie hazardowe za diagnozę, a zaburzenie gier internetowych opisuje jako stan wymagający dalszych badań. W praktyce do gabinetu trafiają też osoby z kompulsywnymi zakupami, nadmiernym korzystaniem z telefonu i pracoholizmem, które warto oceniać pod kątem tych samych mechanizmów.
Nie potrzebujesz pełnej diagnostyki, by zauważyć sygnał ostrzegawczy. Wystarczy kilka otwartych pytań, zadanych bez oceniania i wplecionych w zwykły wywiad:
- czy zdarza się, że poświęca Pan lub Pani danej czynności więcej czasu lub pieniędzy, niż planował(a),
- czy próbował(a) Pan lub Pani ograniczyć tę czynność i okazało się to trudniejsze, niż zakładał(a),
- czy ukrywa Pan lub Pani przed bliskimi, ile czasu lub pieniędzy to pochłania,
- czy czynność trwa mimo kłopotów, np. długów, konfliktów, problemów w pracy lub ze snem,
- czy czynność służy głównie do radzenia sobie z napięciem, smutkiem lub nudą.
Odpowiedzi twierdzące nie są rozpoznaniem, ale uzasadniają pogłębioną ocenę. Pacjentowi możesz też zaproponować wypełnienie testu uzależnienia behawioralnego jako punktu wyjścia do rozmowy. Ogólne omówienie mechanizmów, przydatne również do przekazania pacjentowi, znajdziesz na stronie czym są uzależnienia behawioralne.
Na co zwracać uwagę w różnych miejscach pracy
Każdy zawód widzi inny fragment problemu. Dobrze znać postać, w jakiej uzależnienie behawioralne najczęściej pojawia się właśnie u Ciebie, bo rzadko jest nazwane po imieniu.
- Lekarz POZ - bezsenność, bóle głowy, dolegliwości żołądkowe, nadciśnienie z towarzyszącym stresem, prośby o zwolnienia bez wyraźnej przyczyny somatycznej.
- Psychiatra i psycholog - depresja oporna na leczenie, nawracające kryzysy, poczucie winy i wstydu, którego źródło pacjent omija w rozmowie.
- Pedagog i wychowawca - u pełnoletnich uczniów i studentów: zarwane noce, nagłe problemy finansowe, wycofanie z grupy. Uczniów niepełnoletnich kieruj do Poradni Podhale.
- Kurator - długi, zaległości alimentacyjne, konflikty rodzinne i powtarzające się naruszenia zobowiązań finansowych, za którymi może stać hazard.
- Terapeuta uzależnień od substancji - przenoszenie przymusu na inną czynność po odstawieniu alkoholu lub narkotyków, np. na zakłady czy gry.
Jeśli pacjent wspomina o długach, przydatny może być kalkulator kosztów hazardu, który pokazuje skalę strat w liczbach. Często to dopiero zestawienie kwot uświadamia, jak daleko sprawy zaszły, i otwiera rozmowę o pomocy.
Współwystępowanie i ocena ryzyka
Uzależnienia behawioralne rzadko występują w izolacji. W praktyce klinicznej obserwujemy częste współwystępowanie z depresją, zaburzeniami lękowymi, ADHD oraz uzależnieniem od alkoholu lub innych substancji. Czynność bywa sposobem regulowania emocji, a jej ograniczenie może na pewien czas nasilić objawy afektywne.
Szczególną uwagę zwróć na ryzyko samobójcze, zwłaszcza przy hazardzie z narastającym zadłużeniem, poczuciem wstydu i ukrywaniem problemu przed rodziną. Pytaj wprost o myśli rezygnacyjne i plany. Rozmowa o tym nie zwiększa ryzyka, a pozwala je ocenić.
Gdy pacjent zgłasza myśli samobójcze lub jest w ostrym kryzysie, kierowanie na terapię uzależnień nie wystarczy. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112. Pacjentowi przekaż numery: 116 123 (kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całodobowo) i 801 889 880 (telefon zaufania dla osób z uzależnieniami behawioralnymi i bliskich, codziennie 17:00-22:00). Przy przemocy domowej: „Niebieska Linia” 800 120 002. Decyzje o farmakoterapii pozostają w rękach lekarza psychiatry.
Jak rozmawiać z pacjentem o skierowaniu
Wielu pacjentów reaguje na sugestię terapii wstydem lub zaprzeczeniem. Pomaga styl zaczerpnięty z dialogu motywującego (Miller i Rollnick): zamiast przekonywać, pytasz o to, co sam pacjent dostrzega, i wzmacniasz jego własne argumenty za zmianą. Model etapów zmiany (Prochaska i DiClemente) przypomina, że osoba w fazie wahania potrzebuje innej rozmowy niż ta, która jest już gotowa działać.
W praktyce sprawdza się podkreślenie, że pierwsza konsultacja do niczego nie zobowiązuje, i podanie konkretnej informacji, gdzie i jak się umówić. Pacjenci chętniej robią pierwszy krok, gdy wiedzą, czego się spodziewać. Możesz wskazać im stronę jak wygląda terapia, a gdy dojazd jest przeszkodą, przypomnieć o możliwości terapii online.
Przykład (sytuacja ilustracyjna, złożona z wielu historii): lekarz rodzinny przyjmuje pacjenta z bezsennością i bólami głowy. Krótkie pytanie o wieczory odsłania wielogodzinne obstawianie zakładów na telefonie. Zamiast zalecać „po prostu przestać”, lekarz pyta, jak pacjent sam ocenia te wieczory, i proponuje konsultację specjalistyczną. Pacjent wraca po miesiącu i mówi, że zapisał się na spotkanie.
Jakie informacje warto przekazać
Przekazanie informacji wymaga zgody pacjenta. Jeśli ją uzyskasz, ułatwi nam pracę krótka notatka z najważniejszymi danymi klinicznymi. Nie musi być rozbudowana, wystarczy kilka punktów:
- powód kierowania i rodzaj czynności, która budzi niepokój,
- rozpoznania współwystępujące i aktualne leczenie, w tym farmakoterapia ustalona przez psychiatrę,
- ocena ryzyka samobójczego i ewentualne wcześniejsze kryzysy,
- istotne okoliczności, np. zadłużenie, postępowanie sądowe, sytuacja rodzinna,
- preferowana forma kontaktu zwrotnego, jeśli pacjent się na nią zgadza.
Jeśli pacjent nie wyraża zgody, wystarczy, że sam zgłosi się do gabinetu. Dane do zapisu i kontaktu znajdują się na stronie kontakt.
Jak wygląda nasz proces i współpraca
Praca z pacjentem zaczyna się od konsultacji, po której przeprowadzamy diagnozę i ustalamy plan terapii. Podstawą jest psychoterapia: poznawczo-behawioralna, dialog motywujący, ACT, terapia schematów i praca nad zapobieganiem nawrotom. Metody wspierające, takie jak QEEG, biofeedback, neurofeedback, tDCS czy hipnoterapia, stosujemy wyłącznie jako uzupełnienie psychoterapii i po kwalifikacji. Przy tDCS uwzględniamy przeciwwskazania, m.in. padaczkę, metal w obrębie głowy, wszczepione urządzenia elektroniczne i ciążę. Szczegóły opisujemy na stronie metody terapii.
Za zgodą pacjenta możemy przekazać informację zwrotną o rozpoczęciu terapii i ogólnym kierunku pracy, zawsze w granicach tajemnicy zawodowej. Jeśli potrzebne jest leczenie stacjonarne, pomagamy zaplanować dalsze kroki.
Terapia nie kończy się wraz z ustąpieniem objawów. Dużą część pracy poświęcamy przygotowaniu pacjenta na sytuacje wysokiego ryzyka i na ewentualne wpadki. Jeśli prowadzisz pacjenta po zakończeniu terapii i zauważasz powrót dawnych sygnałów, informacje o tym, jak rozpoznawać i przerywać nawroty uzależnienia behawioralnego, mogą pomóc w rozmowie. Powrót do konsultacji po przerwie jest w naszej pracy czymś naturalnym, a nie porażką.
Oprócz terapii indywidualnej w gabinecie i online prowadzimy konsultacje dla rodzin. Jeśli zgłasza się do Ciebie członek rodziny osoby uzależnionej, możesz skierować go na stronę pomoc dla bliskich, gdzie opisujemy m.in. podejście CRAFT. W przypadku osób niepełnoletnich właściwym miejscem jest Poradnia Podhale. Pojęcia używane w naszych materiałach zebraliśmy w słowniku.
Pytania i odpowiedzi
Czy pacjent potrzebuje skierowania, by zgłosić się do gabinetu?
Nie. Pacjent może umówić się samodzielnie. Notatka od lekarza lub innego specjalisty, przekazana za zgodą pacjenta, jest jednak pomocna i przyspiesza planowanie pracy.
Czy otrzymam informację zwrotną o przebiegu terapii?
Tylko wtedy, gdy pacjent wyrazi na to zgodę, i w zakresie, na który się zgodzi. Zwykle jest to informacja o rozpoczęciu terapii i ogólnym kierunku pracy, bez szczegółów rozmów.
Co z pacjentem, który zaprzecza problemowi?
Nie trzeba go przekonywać na siłę. Lepiej zostawić otwarte drzwi: krótko nazwać to, co się zauważyło, przekazać informację o możliwości konsultacji i wrócić do tematu na kolejnej wizycie. Bliskim takiej osoby można zaproponować wsparcie dla rodziny.