Krótkie, przystępne wyjaśnienia pojęć, które pojawiają się w rozmowach o uzależnieniach behawioralnych i ich leczeniu.
- ACT (terapia akceptacji i zaangażowania)
- Nurt psychoterapii uczący przyjmowania trudnych myśli i emocji bez podążania za nimi oraz działania zgodnego z własnymi wartościami. Pomocny w radzeniu sobie z głodem czynności.
- Biofeedback
- Trening, w którym osoba widzi w czasie rzeczywistym sygnały własnego ciała (np. rytm serca, oddech) i uczy się je świadomie regulować.
- CBT (terapia poznawczo-behawioralna)
- Najlepiej przebadany nurt psychoterapii uzależnień behawioralnych. Pracuje z myślami, emocjami i zachowaniami, które podtrzymują nałóg.
- CRAFT
- Podejście (Community Reinforcement and Family Training) uczące bliskich takich sposobów reagowania, które zwiększają szansę, że osoba uzależniona podejmie leczenie.
- Dialog motywujący
- Sposób prowadzenia rozmowy terapeutycznej, który wzmacnia własną motywację do zmiany, bez nacisku i moralizowania.
- Dopamina
- Neuroprzekaźnik związany z układem nagrody. Sygnalizuje mózgowi, że coś jest ważne i warto to powtórzyć.
- FOMO
- Lęk przed tym, że coś nas ominie (ang. fear of missing out). Napędza kompulsywne sprawdzanie telefonu i mediów społecznościowych.
- Głód czynności
- Silna, trudna do opanowania potrzeba wykonania czynności, np. zagrania, sprawdzenia telefonu czy zrobienia zakupów. Zwykle mija po kilkunastu-kilkudziesięciu minutach, jeśli się za nim nie podąży.
- Higiena cyfrowa
- Świadome zasady korzystania z technologii: strefy i godziny bez telefonu, ograniczenie powiadomień, telefon poza sypialnią.
- Hipnoterapia
- Praca terapeutyczna w stanie głębokiego skupienia i relaksacji, w którym osoba zachowuje świadomość i kontrolę.
- Kompulsywne zachowania seksualne
- Zaburzenie (ICD-11: 6C72) polegające na utrwalonym wzorcu nieudanych prób kontrolowania intensywnych impulsów seksualnych, mimo szkód.
- Loot box
- Wirtualna skrzynka z losową nagrodą w grach. Mechanizm podobny do hazardu, szczególnie ryzykowny dla młodych osób.
- Neurofeedback
- Odmiana biofeedbacku oparta na sygnale EEG. Trening wzmacniania wzorców aktywności mózgu sprzyjających spokojowi i koncentracji.
- Nawrót
- Powrót do dawnego wzorca zachowań po okresie zmiany. Zwykle poprzedzony etapem emocjonalnym i myślowym.
- Odgrywanie się
- Powracanie do gry, by odzyskać przegrane pieniądze. Jeden z najbardziej charakterystycznych objawów zaburzenia hazardowego.
- Psychoseksuologia
- Dziedzina łącząca psychologię i seksuologię. Zajmuje się m.in. kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi i trudnościami w intymności.
- QEEG
- Ilościowa analiza zapisu EEG. W wersji 4-punktowej sygnał rejestruje się z czterech miejsc na głowie. Pomaga planować trening neurofeedback.
- Sytuacja wysokiego ryzyka
- Okoliczność, w której szczególnie łatwo o powrót do czynności, np. wypłata, mecz, kłótnia, samotny wieczór, alkohol.
- tDCS
- Przezczaszkowa stymulacja prądem stałym o niskim natężeniu. Stosowana wspierająco, po kwalifikacji i wykluczeniu przeciwwskazań.
- Uzależnienie behawioralne
- Utrwalony wzorzec powtarzania czynności, nad którą traci się kontrolę i która trwa mimo szkód. Inaczej: uzależnienie od czynności.
- Układ nagrody
- Sieć struktur mózgu odpowiedzialnych za motywację i uczenie się przez nagrodę. W uzależnieniach ulega rozregulowaniu.
- Współuzależnienie
- Stan bliskich osoby uzależnionej, którzy w odpowiedzi na nałóg rozwijają własne trudności: kontrolowanie, nadmierną odpowiedzialność, lęk, izolację.
- Wpadka
- Jednorazowy epizod powrotu do czynności, po którym osoba wraca do planu zmiany. Szybka reakcja zmniejsza ryzyko nawrotu.
- Zaburzenie hazardowe
- Diagnoza ICD-11 (6C50) opisująca utratę kontroli nad graniem na pieniądze, nadawanie mu priorytetu i kontynuowanie mimo szkód.
- Zaburzenie związane z grami
- Diagnoza ICD-11 (6C51) dotycząca grania w gry cyfrowe lub wideo, nad którym traci się kontrolę, mimo negatywnych konsekwencji.
Więcej w artykule Czym są uzależnienia behawioralne?