Dla pracodawców i HR

Dla pracodawców i działów HR: uzależnienia behawioralne w miejscu pracy

Uzależnienia behawioralne rzadko widać od razu. W firmie częściej zauważa się ich skutki: spadek koncentracji, nieobecności, napięcia w zespole albo prośby o zaliczki. Ta strona pomaga menedżerom i działom HR zrozumieć zjawisko, przygotować rozmowę z pracownikiem i wskazać mu drogę do pomocy - z szacunkiem i bez diagnozowania.

W skrócie

  • Pracodawca nie diagnozuje pracownika, ale może zauważyć zmiany w pracy i zaproponować wsparcie w poufnej rozmowie.
  • Kultura nadgodzin i stałej dostępności sprzyja pracoholizmowi, dlatego profilaktyka zaczyna się od zasad organizacji.
  • Przy decyzjach kadrowych związanych z uzależnieniem pracownika warto skonsultować się z prawnikiem prawa pracy.

Jak uzależnienia behawioralne wpływają na pracę

Uzależnienie od czynności, takiej jak hazard, gry, telefon, zakupy czy praca, angażuje uwagę i emocje człowieka przez większą część dnia. Nawet jeśli sama czynność odbywa się po godzinach, jej skutki przenoszą się do biura: niewyspanie, rozproszenie, napięcie, które trudno ukryć.

  • Koncentracja i jakość pracy - częstsze błędy, odkładanie zadań, ciągłe sprawdzanie telefonu w czasie spotkań.
  • Obecność - spóźnienia po zarwanych nocach, krótkie nieobecności, wychodzenie w trakcie dnia.
  • Relacje w zespole - drażliwość, wycofanie, konflikty, a w przypadku pracoholizmu także presja na innych, by pracowali tak samo.
  • Ryzyko finansowe - przy hazardzie mogą pojawić się prośby o zaliczki, pożyczki od współpracowników, a w skrajnych sytuacjach pokusa sięgnięcia po środki firmy.

Mechanizm hazardu, w tym presję „odegrania się” i rosnące długi, opisujemy na stronie o uzależnieniu od hazardu. Zjawisko ciągłego sprawdzania powiadomień, które rozbija dzień pracy na drobne kawałki, omawiamy na stronie o uzależnieniu od telefonu.

Skutki te często narastają powoli i długo są maskowane. Osoba z problemem zwykle bardzo stara się, by nikt w pracy niczego nie zauważył, bo praca bywa ostatnim obszarem, który jeszcze „działa”. Dlatego zmiany, które widzi przełożony, mogą oznaczać, że trudności trwają już od dłuższego czasu. To powód do życzliwej uwagi, a nie do pośpiesznych wniosków.

Sygnały, które może zauważyć zespół - bez diagnozowania

Rolą przełożonego nie jest ustalanie, czy ktoś jest uzależniony. Diagnozę stawia specjalista po rozmowie z samym zainteresowanym. Menedżer może natomiast opierać się na tym, co widać w pracy: na faktach, datach i konkretnych zadaniach.

Do rozmowy uprawniają obserwowalne zmiany, np. powtarzające się spóźnienia, niedotrzymane terminy, wyraźna zmiana zachowania wobec zespołu. Nie uprawniają do niej plotki, domysły ani informacje z prywatnych mediów społecznościowych. Takie podejście chroni zarówno pracownika, jak i organizację.

Przykład (sytuacja ilustracyjna, złożona z wielu historii): w zespole sprzedaży doświadczony handlowiec zaczyna regularnie spóźniać się w poniedziałki, dwukrotnie prosi o zaliczkę i unika wspólnych przerw. Kierowniczka nie zgaduje przyczyny. Zbiera konkretne obserwacje i prosi o rozmowę w cztery oczy, zaczynając od pytania, jak pracownik się czuje i czy czegoś potrzebuje.

Jak rozpocząć rozmowę z pracownikiem

Dobra rozmowa łączy troskę z jasnością oczekiwań. Pracownik powinien usłyszeć, że jest ważny dla zespołu, a jednocześnie, że pewne sprawy w pracy wymagają zmiany. Zaplanuj spotkanie w miejscu, w którym nikt nie przeszkodzi, i zarezerwuj na nie więcej czasu, niż wydaje się potrzebne.

  1. Zacznij od relacji: powiedz, że zależy Ci na pracowniku i dlatego chcesz porozmawiać.
  2. Opisz fakty z pracy, bez ocen i bez nazywania problemu za pracownika.
  3. Zapytaj, jak on sam to widzi, i daj mu czas na odpowiedź - także na milczenie.
  4. Wskaż możliwe wsparcie: program pomocy pracownikom, konsultację u specjalisty, elastyczne godziny na wizyty.
  5. Ustal jasne oczekiwania dotyczące pracy i termin kolejnej rozmowy.
  6. Zapewnij o poufności i dotrzymaj jej.

Przed rozmową zapisz na kartce trzy konkretne obserwacje z ostatnich tygodni (co, kiedy, jaki był skutek) i jedno zdanie otwarcia, np. „Widzę kilka zmian w Twojej pracy i chcę zapytać, jak mogę pomóc”. Taki plan chroni przed odruchem oceniania i pomaga mówić spokojnie, nawet gdy pracownik zareaguje obronnie.

Czego unikać

W dobrej wierze łatwo popełnić błędy, które zamykają pracownikowi drogę do pomocy. Najczęstsze to oskarżanie („wiem, że grasz”), rozmowa przy innych osobach, przekazywanie informacji dalej bez potrzeby, komentarze w zespole i żarty na temat problemu.

Unikaj też ratowania na skróty: udzielania prywatnych pożyczek, przymykania oka na powtarzające się zaniedbania czy przejmowania obowiązków bez rozmowy. Taka pomoc odsuwa w czasie konsekwencje, a z nimi motywację do zmiany. Jeśli rozważasz decyzje kadrowe lub dyscyplinarne, skonsultuj je z prawnikiem specjalizującym się w prawie pracy. Ta strona nie zawiera porad prawnych.

Kultura pracy a pracoholizm

Pracoholizm bywa w firmach nagradzany: osoba, która odpisuje o północy i nie bierze urlopu, uchodzi za najbardziej zaangażowaną. Tymczasem przymus pracy, poczucie winy w czasie wolnym i niemożność odpoczynku często prowadzą do wyczerpania. W klasyfikacji ICD-11 wypalenie opisano jako zjawisko zawodowe (QD85). Pracoholizm i wypalenie to nie to samo, ale nierzadko idą w parze.

Organizacja może wiele zrobić profilaktycznie: ustalić godziny, w których nie oczekuje się odpowiedzi na wiadomości, pilnować wykorzystania urlopów, nagradzać efekty zamiast liczby godzin i dawać przykład z poziomu kierownictwa. Więcej o mechanizmie przymusu pracy przeczytasz na stronie o pracoholizmie.

Podobnie jest z komunikatorami. Jeśli w zespole każda wiadomość wymaga natychmiastowej reakcji, ludzie uczą się sprawdzać telefon odruchowo, także wieczorem i w weekend. Pomagają proste ustalenia: które kanały są pilne, a które mogą poczekać, bloki pracy bez powiadomień, spotkania bez telefonów na stole. Praktyczne pomysły, które można zaadaptować do zasad zespołu, zawiera poradnik higiena cyfrowa krok po kroku.

Zmiany w kulturze pracy działają najlepiej, gdy kierownictwo samo ich przestrzega. Menedżer, który wysyła maile o północy z dopiskiem „nie musisz odpisywać”, nadal wysyła sygnał, że tak się tu pracuje. Lepiej zaplanować wysyłkę na rano.

Wsparcie dla pracowników i konsultacja dla firmy

Wiele firm korzysta z programów wsparcia pracowników (EAP), w ramach których zatrudnieni mogą poufnie skorzystać z konsultacji psychologicznych. Ważne, by informacja o takim programie była łatwo dostępna i powtarzana, a nie ukryta w regulaminie. Pracownik powinien mieć pewność, że pracodawca nie dowie się, kto i w jakiej sprawie skorzystał z pomocy.

Pracownikom, którzy potrzebują specjalistycznego wsparcia, możesz wskazać nasz gabinet. Na stronie jak wygląda terapia opisujemy przebieg pracy, a terapia online pozwala korzystać z pomocy bez wychodzenia z pracy na wiele godzin. Ogólne wyjaśnienie zjawiska, przydatne np. do materiałów dla kadry, znajdziesz na stronie czym są uzależnienia behawioralne.

Jeśli chcesz omówić potrzeby swojej organizacji, np. przygotowanie kadry kierowniczej do takich rozmów, napisz do nas przez stronę kontakt. Pracownikowi, który nie wie, od czego zacząć, możesz polecić krótkie narzędzie jaka forma pomocy, a jeśli martwi się o kogoś z rodziny - stronę pomoc dla bliskich. Jeśli pracownik jest w kryzysie i mówi o odebraniu sobie życia, nie odkładaj reakcji: dzwoń pod 112 lub wskaż całodobowy numer Centrum Wsparcia 800 70 2222.

Pytania i odpowiedzi

Czy mogę zapytać pracownika wprost, czy jest uzależniony?

Lepiej tego nie robić. Takie pytanie zwykle wywołuje obronę i zamyka rozmowę. Skup się na faktach z pracy i zaproponuj wsparcie, a nazwanie problemu zostaw pracownikowi i specjaliście.

Czy dowiem się, że pracownik zgłosił się na terapię?

Nie od nas. Obowiązuje nas tajemnica zawodowa i nie przekazujemy informacji pracodawcy. Pracownik może sam zdecydować, czy i co chce powiedzieć przełożonemu.

Co zrobić, gdy podejrzewam nadużycie finansowe w związku z hazardem?

Zabezpiecz procedury finansowe firmy i skonsultuj dalsze kroki z prawnikiem. Niezależnie od decyzji formalnych możesz wskazać pracownikowi możliwość specjalistycznej pomocy.

Pierwszy krok jest najtrudniejszy. Nie musisz robić go sam.

Zadzwoń lub napisz - odpowiemy dyskretnie i zaproponujemy termin konsultacji w Nowym Targu albo online.